9 vaste planten die je deze herfst kunt delen voor gratis nieuwe planten
Sommige tuinbloemen kunnen wel vijftig jaar of langer op één plek blijven bloeien en gaan daarmee langer mee dan hekken en zelfs huizen in de buurt. Hun wortels worden elk jaar stilletjes dikker onder de grond en bouwen zo een verborgen voorraad op die de meesten van ons gewoon over het hoofd zien.
Het blijkt dat veel van die overvolle bosjes juist beter bloeien als je ze met een scherpe spade uit elkaar haalt. De koele oktoberlucht en de warme grond geven de nieuwe wortels een fijn moment om zich voor de winter te vestigen.
Ik kwam hierachter nadat ik de volle prijs had betaald voor planten die ik al had, verstopt in een overwoekerde border. Waarschijnlijk liggen er op dit moment ook een paar van die verborgen koopjes op je te wachten in je eigen perken.
Eén middagje met een spade kan één vermoeide plant omtoveren tot vier of vijf gezonde nieuwe exemplaren. Welke bloemen in je tuin staan er deze maand stiekem klaar om zich te vermenigvuldigen tot gratis plantjes?
1. Daglelie
Elke daglelie bloeit maar één dag, maar een gezonde pol zorgt ervoor dat je er wekenlang van kunt genieten. Ik vind dat een charmant feitje, want de plant kiest duidelijk voor kwantiteit in plaats van één groot moment.
Hemerocallis groeit in USDA-zones 3 tot en met 9, dus de meeste tuiniers in het hele land kunnen hem makkelijk kweken. De gebogen, riemachtige bladeren staan in nette waaiers, en dankzij die waaiers is het heel makkelijk om te zien waar je de plant kunt verdelen.
Probeer je polen ongeveer vier tot zes weken voordat de grond in jouw omgeving bevriest uit te graven. Til de hele plant op met een tuinvork en schud vervolgens de losse aarde eraf, zodat je de wortels kunt zien.
Trek of snijd de pol in stukken die elk twee of drie waaiers bevatten met voldoende aanhangende wortels. Plant ze opnieuw op dezelfde diepte als waar ze eerder groeiden, en geef ze direct nadat je klaar bent flink water.
Daglelies houden van volle zon en bloeien daar het mooist, hoewel ze ook wat schaduw kunnen verdragen, maar dan met minder bloemen. Door ze om de drie tot vijf jaar te verdelen, blijven de polen vitaal en bloeien ze de volgende zomer vaak nog uitbundiger.
Kattenbezitters moeten hier goed op letten, want daglelies kunnen ernstige nierschade veroorzaken bij katten die erop kauwen. Plant je verdeelde delen uit de buurt van nieuwsgierige huisdieren, en bewaar de extra bladeren in plaats daarvan voor vrienden die honden hebben.
2. Hosta
Hosta’s kunnen in een paar seizoenen stilletjes in de breedte verdubbelen, waardoor één schaduwrijke heuvel verandert in een bladertapijt. Eerlijk gezegd voelt het splitsen van een grote hosta als het openen van een cadeau dat je jaar na jaar blijft verblijden.
Deze vaste planten met wortelstokken gedijen goed in de zones 3 tot en met 9 en hebben een koude winterrust nodig om goed te groeien. Ze hebben minstens dertig dagen onder de 43 graden nodig, dus de koude noordelijke winters zijn precies wat ze nodig hebben.
Plan het splitsen in de vroege herfst, zodat de wortels minstens dertig dagen de tijd hebben om zich te vestigen vóór de eerste strenge vorst. Snoei de bladeren eerst tot de helft terug; dat vermindert het vochtverlies terwijl de nieuwe wortels zich vestigen.
Graaf rondom de pol, til hem eruit en snijd de kroon door met een scherpe spade of mes. Elk stuk moet meerdere gezonde oogjes en een flink stuk wortel hebben om krachtig te kunnen groeien.
Plant ze opnieuw in vochtige, vruchtbare grond met halfschaduw, want felle middagzon kan de bladeren snel verschroeien. Vooral blauwe soorten hebben extra schaduw nodig, terwijl veel gouden en bonte soorten wel tegen een beetje ochtendzon kunnen.
Geef de nieuwe stekken regelmatig water tot het koeler wordt, en geef daarna minder water naarmate de planten in rust gaan. Hosta’s bevatten saponinen die honden en katten van streek kunnen maken, dus zet ze op een plek waar huisdieren zelden komen of graven.
3. Siberische iris
De bloemen van de Siberische iris zien eruit als kleine vlinders die op slanke stengels rusten, vaak met witte of gouden accenten. Het leukste komt pas na de bloei, wanneer de grasachtige blauwgroene bladeren het hele seizoen netjes en sierlijk blijven.
Iris sibirica groeit in de zones 3 tot en met 9 en bloeit eigenlijk beter na een flinke koude winter. De planten worden meestal twee tot vier voet hoog en vormen compacte polletjes die in de loop der jaren langzaam breder worden.
De ideale periode loopt van de late zomer tot in de vroege herfst, dus probeer het splitsen begin deze maand af te ronden. In koudere streken geldt: hoe eerder, hoe beter, want de stekjes hebben enkele weken nodig om wortels te vormen voordat de grond bevriest.
Je weet dat een pol hulp nodig heeft als het midden dunner wordt of het aantal bloemen begint af te nemen. Gebruik een scherpe spade om de dichte massa in stukken te snijden, elk met meerdere vertakkingen en gezonde wortels.
Siberische irissen kunnen beter tegen zware kleigrond en vochtige plekken dan veel andere irissen, waardoor ze super aanpasbaar zijn. Geef nieuwe delingen ongeveer een maand lang één of twee keer per week water, zodat ze zich goed kunnen settelen.
Draag handschoenen tijdens het werk, want het sap kan je huid irriteren en alle plantendelen zijn giftig als je ze eet. Herten en konijnen laten ze meestal met rust, wat deze irissen eerlijk gezegd elke graafinspanning meer dan waard maakt.
4. Pioenroos
Sommige pioenrozen bloeien al tientallen jaren in dezelfde tuinperken en brengen zo vreugde van de ene generatie op de andere over. Als je zo’n plant splitst, voelt dat een beetje alsof je een stukje familiegeschiedenis leent en het ergens anders plant.
De herfst is het beste seizoen om pioenrozen te verdelen, het liefst na de eerste vorst maar voordat de grond bevriest. In veel noordelijke tuinen valt dat in oktober, terwijl je in warmere gebieden misschien nog een paar weken kunt wachten.
Snijd eerst de stengels tot aan de grond af en graaf vervolgens ruim om de wortelkroon heen om de dikke wortels te beschermen. Spoel de aarde weg, zodat je de roze knoppen duidelijk kunt zien, die tuiniers ‘ogen’ noemen.
Elk nieuw deel moet drie tot vijf ogen en een flink deel van de wortels bevatten om goed te kunnen bloeien. Plant de ogen niet dieper dan ongeveer twee inch onder het grondoppervlak, anders komen er misschien geen bloemen tevoorschijn.
Pioenrozen groeien in de zones 3 tot en met 8 en hebben ongeveer zes weken winterkou nodig voor een mooie bloei. Geef ze volle zon en goed doorlatende grond, want drassige grond kan ervoor zorgen dat de wortels snel gaan rotten.
Wees geduldig met verse stekken, want het duurt vaak een jaar of twee voordat ze echt indruk maken. Die mieren die over de lenteknoppen kruipen, zijn onschadelijke bezoekers, en de bloemen gaan ook prima open zonder hun hulp.
5. Paarse zonnehoed
Goudvinken zitten in de herfst graag op de zaadkoppen van de zonnehoed en pikken er zaadjes uit, net als kinderen die een schaal met snacks leegplunderen. Als ik dat kleine schouwspel vanuit mijn keukenraam bekijk, ben ik blij dat ik een paar stengels heb laten staan.
De paarse zonnehoed, Echinacea purpurea, is de beste keuze om te verdelen, omdat hij een vezelachtig wortelstelsel heeft. Veel andere soorten zonnehoed hebben lange penwortels, en die planten vinden het meestal niet leuk om uit elkaar gehaald of verplaatst te worden.
Wacht tot de bloemen uitgebloeid zijn en de plant wat rustiger wordt; in veel regio’s valt dat vaak mooi samen met oktober. Verdelen tijdens de bloei vraagt te veel van de plant, omdat die al zijn energie in de bloemen steekt.
Graaf de pol op en trek of snijd hem voorzichtig in stukken waarbij aan elk stuk gezonde wortels blijven zitten. Plant de stukken snel weer op een zonnige plek met minstens zes uur direct zonlicht, zodat je stevige stengels krijgt.
Zonnehoedjes groeien in de zones 3 tot en met 9 en verdragen verrassend goed arme, zanderige of rotsachtige grond. Zware kleigrond die nat blijft, zorgt voor problemen, dus kies een plek waar regenwater wegloopt en niet blijft staan.
Geef de nieuwe delen het eerste seizoen regelmatig water, en vertrouw daarna vooral op regen zodra de wortels goed vastzitten. Deze bloemen komen oorspronkelijk uit het oosten en midden van de Verenigde Staten, voeden bijen en vlinders en zien er vrolijk uit.
6. Black-Eyed Susan
Met hun felgouden bloemblaadjes rond een chocoladebruin hart lijken Black-Eyed Susans wel kleine zonnetjes met een zonnebril op. Ik moet elke keer glimlachen als ik ze zie, vooral als de bloemen aan het einde van het seizoen, begin oktober, nog steeds zo fel schitteren.
Rudbeckia hirta gedraagt zich vaak als een kortlevende vaste plant, terwijl Rudbeckia fulgida meestal vele jaren meegaat. Beide worden ‘Black-Eyed Susan’ genoemd, dus kijk even op je plantenlabel voordat je beslist hoeveel je gaat verdelen.
Half september tot en met oktober is een prima tijd om te verdelen, vooral als de bloemen uitbloeien en de groei vertraagt. Door de planten om de drie tot vier jaar te verdelen, verbeter je de luchtcirculatie en voorkom je dat te dicht op elkaar staande polen hun groeikracht verliezen.
Trek de plant met een vork uit de grond en verdeel hem in stukken die elk bladeren en stevige wortels hebben. Plant ze opnieuw in de volle zon in goed doorlatende grond, want drassige plekken kunnen in de winter tot wortelrot leiden.
Deze sterke planten groeien in de zones 3 tot en met 9 en gedijen beter op gemiddelde of arme grond dan op rijke perken. Nieuwe stekjes hebben nog wel regelmatig vocht nodig totdat ze goed geworteld zijn, dus geef ze ongeveer één keer per week flink water.
Draag handschoenen als je ze aanraakt, want de ruwe, harige bladeren kunnen bij sommige tuiniers irritatie aan de gevoelige huid veroorzaken. Laat daarna een paar zaadkoppen staan, want zangvogels zoals distelvinken smullen ervan tijdens de koudere maanden.
7. Astilbe
De vederachtige pluimen van de astilbe zien eruit als pastelkleurige suikerspin die boven de kantachtige, varenachtige bladeren in schaduwrijke hoekjes zweeft. Als je schaduwtuin een beetje saai aanvoelt, kunnen een paar extra astilbe-stekken hem prachtig opfleuren.
Astilbe-bollen komen na verloop van tijd langzaam uit de grond omhoog, waardoor de wortelkronen bloot komen te liggen aan de strenge wintervorst. Door de planten om de drie à vier jaar te verdelen en op de juiste diepte opnieuw te planten, los je dat probleem heel netjes op.
De herfst is hiervoor ideaal, omdat de grond dan warm en vochtig blijft, waardoor nieuwe wortels de tijd krijgen om te groeien voordat de vorst intreedt. Probeer dit in koudere streken begin oktober af te ronden, zodat de nieuwe stekken zich kunnen vestigen voordat de temperaturen dalen.
Graaf de pol op en snijd de taaie wortelstokken vervolgens met een scherp mes of een spade in flinke stukken. Elk stuk moet een paar groeiknoppen en voldoende wortels hebben om volgend voorjaar een sterke groei te ondersteunen.
Astilbe groeit in de zones 3 tot en met 9 en houdt van rijke, vochtige grond met veel compost erdoorheen gemengd. Droogte is zijn zwakke plek, dus geef nieuwe stekken flink water en zorg dat de grond niet uitdroogt.
Gelukkig wordt astilbe als niet-giftig beschouwd voor kinderen en huisdieren, waardoor het een zorgeloze keuze is voor gezinstuinen. Herten en konijnen laten de bittere bladeren meestal links liggen, en slakken negeren ze meestal ook, wat ik echt geweldig vind.
8. Koraalbelletjes
Koraalbelletjes zijn er in bladkleuren die variëren van limoengroen tot bijna zwart, net een kleurenstaalbord in de buitenlucht. Ik heb veel te veel soorten verzameld voordat ik me realiseerde dat ik mijn favorieten gewoon kon verdelen en zo geld kon besparen.
Heuchera-planten komen oorspronkelijk uit Noord-Amerika en groeien in de zones 4 tot en met 9, waarbij sommige zelfs zone 3 aankunnen. Ze vormen lage heuveltjes, meestal zes tot achttien inch hoog, met daarboven in de vroege zomer sierlijke, klokvormige bloemen.
Na een paar jaar wordt de kroon vaak houtachtig en begint hij zichzelf uit de grond omhoog te duwen. De vorst-dooicycli in de winter veroorzaken dat omhoogkomen, en door de plant te delen breng je hem weer terug naar een gezond niveau.
De lente heeft meestal de voorkeur om te verdelen, maar het vroege najaar werkt ook goed, vooral in mildere streken met zachte herfsten. Tuiniers in koude noordelijke zones kunnen beter wachten tot de lente als het in oktober al begint te vriezen.
Snijd het oude, verhoute midden weg en houd de jongere rozetten over die verse wortels onder zich hebben groeien. Plant elk stuk met de kroon op of iets boven het grondniveau om kroonrot te helpen voorkomen.
Ochtendzon en schaduw in de middag zijn het beste voor koraalbelletjes, vooral voor soorten met lichtgroen of zilverkleurig blad. Kolibries komen op de kleine bloemetjes af, en de planten zijn niet giftig voor huisdieren, waardoor je er makkelijk van gaat houden.
9. Autumn Joy Sedum
Autumn Joy-sedum verandert van kleur als een langzame zonsondergang, van zachtroze naar diep roestbruin tegen november. Nu, in oktober, zijn die bloemhoofdjes meestal op hun mooist, en zoemen er nog late bijen en vlinders rond.
Botanici plaatsen de plant nu in het geslacht Hylotelephium, waar hij vaak wordt vermeld als Hylotelephium ‘Herbstfreude’ (verkocht als ‘Autumn Joy’), hoewel de meeste tuincentra hem nog steeds gewoon als ‘sedum’ bestempelen.
De dikke, vlezige grijsgroene bladeren slaan water op, wat verklaart waarom deze vetplant droge zomerperiodes moeiteloos doorstaat.
De lente is vaak de beste tijd om de plant te verdelen, maar in de herfst na de bloei werkt het ook goed voor slappe planten. Een pol die in het midden uit elkaar splijt, vraagt er eigenlijk om dat je een spade pakt en een handje helpt.
Graaf hem op en snijd de kroon in stukken, waarbij je ervoor zorgt dat elk stuk gezonde wortels en wat stengels behoudt. Plant ze opnieuw in de volle zon, want te veel schaduw leidt tot zwakke groei waardoor de plant tegen het einde van de zomer omvalt.
Sedum groeit in de zones 3 tot en met 9 en geeft de voorkeur aan magere, goed doorlatende grond boven rijke, zwaar bemeste tuinbedden. Geef nieuwe stekjes het eerste jaar flink water, en laat de grond daarna tussen de gietbeurten door uitdrogen zodra ze goed geworteld zijn.
Laat de oude bloemhoofdjes de hele winter staan, want ze zien er prachtig uit als ze bedekt zijn met rijp en ze dienen als voedsel voor vogels. Herten en konijnen laten deze plant meestal links liggen, dus je gratis stekjes zouden veilig moeten blijven in bloembedden in de open lucht.
